مراحل طراحی معماری به زبان ساده
طراحی معماری از جمله مراحل اصلی در اجرای یک پروژه ساختمانی محسوب میشود. از یک خانه ویلایی ساده گرفته تا مجموعههای تجاری بزرگ؛ تمامی این ساختمانها ابتدا فقط یک ایده معماری بودند. درک درست از مفاهیم طراحی معماری و انجام مراحل آن مطابق اصول، موفقیت پروژه را در تمامی ابعاد تضمین خواهد کرد. اگر علاقهمندید که با مراحل طراحی معماری، مبانی و اصول، روشهای طراحی و از همه مهمتر تعرفه خدمات طراحی معماری آشنا شوید، از شما دعوت میکنیم در ادامه این مقاله با حاتم بنا همراه باشید.
تعریف طراحی معماری
زمانی که صحبت از طراحی معماری به میان میآید، منظور فقط ترسیم نقشه یک ساختمان نیست، بلکه منظور فرایندی تخصصی، عمیق و چند لایه بوده که از شناسایی نیازهای کاربر شروع شده و تا طراحی فضاهایی کاربردی، زیبا و متناسب با نیاز کاربر ادامه پیدا میکند. اما طراحی معماری چیست؟ در یک پاسخ ساده، میتوان گفت طراحی معماری تلفیقی از هنر، علم مهندسی و درک درست از عملکرد فضاهای مختلف در یک پروژه ساختمانی است. یک معمار متخصص و باتجربه باید خواستههای کاربر را مد نظر قرار دهد و بر اساس ضوابط فنی و اصول زیباییشناسی، آن چه که کاربر میخواهد را برای او طراحی کند.
شرح خدمات طراحی معماری
هر پروژهی ساختمانی نیازمند یک سری خدمات است تا از مرحله «ایده» به «اجرا» برسد. خدمات طراحی معماری فقط محدود به ترسیم پلان نمیشود؛ بلکه از بررسی اولیه سایت، بررسی شرایط اقلیمی، تحلیل نیازها، ارائه نقشههای فنی، مدلسازی سه بعدی تا پیگیری و اخذ مجوزها و اجرای پروژه را در بر میگیرد. اگر بخواهیم خدمات طراحی معماری را از نقطهی تحلیل اولیه تا نظارت بر اجرای پروژه شرح دهیم، به طور خلاصه موارد زیر را خواهیم داشت:
- تحلیل نیازهای کارفرما و درک درست از خواستهها و اهداف پروژه
- بررسی ویژگیهای فیزیکی و شرایط اقلیمی محل پروژه
- ایجاد مفاهیم اولیه بر اساس تحلیلها و توسعه کانسپت
- تهیه نقشههای فاز 1 و 2 (ترسیم نقشههای معماری، سازه و تأسیسات)
- هماهنگی با مراجع مربوطه برای دریافت مجوزهای مورد نیاز
- نظارت بر اجرا به منظور اطمینان از اجرای صحیح طرح متناسب با نقشهها
مبانی طراحی معماری
قبل از این که یک طرح روی کاغذ یا نرمافزارهای طراحی معماری بیاید، طراح روی مفاهیمی نظیر شناخت انسان، رفتار او در فضا، تأثیرات اقلیم، فرهنگ، نور، فرم، مقیاس و مصالح تمرکز میکند. به بیان دیگر، مبانی طراحی معماری یک سری مفاهیم کلیدی و اساسی هستند که طراحی بر پایهی آنها صورت میگیرد. بدون درک این مبانی، طراحی معماری به شیوهای غیراستاندارد صورت خواهد گرفت. این مبانی شامل موارد زیر هستند:
| فرم (Form) | شکل و ظاهر کلی یک حجم یا فضا؛ ممکن است ساده، پیچیده، منظم یا نامنظم باشد. |
| فضا (Space) | عنصر اصلی معماری؛ شامل فضاهای باز، بسته و نیمهباز و نحوه ارتباط آنها با هم. |
| نور و سایه (Light & Shadow) | تأثیر نور در شکلدهی به فضا و خلق حسها؛ نور طبیعی و مصنوعی هر کدام نقش دارند. |
| رنگ (Color) | عنصر تأثیرگذار بر احساس، درک فضا و شخصیت بخشی به طراحی. |
| بافت (Texture) | ویژگی سطحی مصالح؛ ممکن است زبر، صاف، براق یا مات باشد و حس لمسی و بصری ایجاد کند. |
| تناسب (Proportion) | رابطه اندازه بین اجزای مختلف طرح با یکدیگر. |
| مقیاس (Scale) | نسبت اجزای طرح با ابعاد بدن انسان و محیط اطراف. |
| تعادل (Balance) | توزیع یکنواخت وزن بصری در طراحی؛ میتواند متقارن یا نامتقارن باشد. |
| هماهنگی (Harmony) | ایجاد ارتباط و انسجام میان همه عناصر طراحی برای دستیابی به یک ترکیب منسجم. |
| ریتم (Rhythm) | تکرار الگوها، فرمها یا خطوط برای ایجاد حرکت و پویایی در فضا. |
مقدمات طراحی معماری
منظور از مقدمات طراحی معماری، آموزشهای اولیهای است که برای ورود به دنیای طراحی حرفهای به کار گرفته میشوند. به طور معمول دانشجویان معماری یا علاقهمندان به طراحی پایه باید با مقدمات طراحی معماری آشنایی داشته باشند. قابل ذکر است که متخصصین در این زمینه بر مقدمات طراحی معماری اشراف کامل دارند و میتوانند از این مفاهیم به صورت کاربردی بهره ببرند:
- آشنایی با اصول ترکیببندی و نحوه قرار دادن اجزای بصری نظیر نقطه، خط، صفحه و حجم در کنار یکدیگر
- ترسیم دستی و درک پرسپکتیو، مهارتهای اولیهی مورد نیاز برای نمایش فضا به شیوه 2 و 3 بعدی
- شناخت مواد و مصالح و کاربرد هر یک از آنها
- درک عملکرد و نیازهای هر فضا
- تمرینهای خلاقانه و ایدهپردازی برای فعالسازی تفکر خلاق و حل مسئله
- نقشهکشی اولیه و ماکتسازی ساده به منظور تبدیل ایده به تصویر و حجم فیزیکی
مراحل طراحی معماری به زبان ساده
طراحی معماری نیز مانند هر طراحی دیگری مراحل خاص خود را دارد که با شناخت این مراحل و رعایت درست اصول آن میتوان به طراحی دقیق و اصولی پرداخت تا در نهایت اجرای طراحی با موفقیت انجام شود.
طراحی معماری شامل 8 مرحله میشود که به شرح ذیل است:
شناخت پروژه و خواستههای کارفرما
اولین مرحله از کار طراحی معماری کسب اطلاعات در خصوص خواستههای کارفرماست و طراح باید بداند که موضوع طرح و کاربری ساختمانی که قرار است طراحی شود چیست؟! همچنین کارفرما از فضای مورد نظر خود چه توقعاتی دارد؟ استفاده کنندگان از فضا چه کسانی هستند؟ چه نوع فعالیتی قرار است در آن اتفاق بیفتد؟ و هر سوال دیگری از این دست که در مورد هر طرحی میتواند متفاوت باشد.
پس طراح در قدم اول خواستههای کارفرما، نوع کاربری ساختمان، نیازهای کاربران و انتظارات کلی از فضا را مورد بررسی قرار میدهد.
بازدید از سایت پروژه و تحلیل
در این مرحله که به «فاز صفر» نیز معروف است، ابعاد زمین، موقعیت جغرافیایی، همسایگیها، شیب، دسترسیها، ضوابط شهرداری و شرایط اجتماعی و فرهنگی محل مورد بررسی قرار خواهند گرفت. در واقع در این مرحله که به فاز مطالعاتی نیز معروف است طراح باید شرایط سایت پروژه را بررسی و ابعاد، اندازه و همسایگیهای زمین را بشناسد و همچنین جهتگیری جغرافیایی، شیب زمین، دسترسی معبرهای عمومی و ضوابط شهرداری و… را در نظر بگیرد و نیز شرایط فرهنگی و اجتماعی محل قرارگیری زمین پروژه را شناسایی کند.
جمع آوری این اطلاعات کمک خواهد کرد تا طراح با نقاط ضعف و قوت سایت بهتر آشنا شود و با تسلط بیشتری کار طراحی را انجام دهد.
شناخت اقلیم
همانطور که میدانیم شرایط اقلیمی هر منطقه تاثیر مستقیمی بر ساخت و سازهای آن منطقه دارد و محدودیتهایی را در انتخاب گزینههای پیشروی طراح ایجاد میکند. بنابراین در مرحله شناخت اقلیم باید به عواملی چون میزان بارش برف و باران، جهت و میزان وزش باد، جهتگیری نورخورشید و… توجه ویژه کرد و تجزیه و تحلیلهای لازم به خوبی صورت پذیرد تا طراحی براساس مصالح مناسب آن اقلیم، جهت گیری درست بنا، درصد شیب سقفها و میزان بزرگی یا کوچکی شیشهها به درستی صورت گیرد.
پس نتیجه میگیریم که در مرحله شناخت اقلیم، معمار اقدام به بررسی شرایط اقلیمی نظیر جهت وزش باد، تابش خورشید، میزان بارش و… خواهد کرد تا درباره نوع مصالح، نحوه نورگیری، جهت ساختمان و طراحی سقفها تصمیمات لازم گرفته شود.
بررسی نمونههای موردی
پس از کسب اطلاعات اولیه طراح باید ساختمانهای اجرا شده موفق در شرایط مشابه پروژه خود را بیابد. این شباهتها میتوانند در حوزه کاربری، اقلیمی و… باشند. دیدن نمونهی اجرایی و موفق به یاری طراح خواهد آمد تا بداند که در شرایط یکسان باید به چه نکاتی توجه کند. باید توجه داشت که این بررسیها تنها برای دیدن و ایده گرفتن است نه کپی کردن و انتظار میرود که باعث خلق اثری خلاقانه و نو شود.
پس این مرحله صرفاً برای ایدهگیری و نه برای کپیبرداری صورت میگیرد و شامل تحلیل پروژههای موفق با کاربری یا شرایط اقلیمی مشابه میشود.
کانسپت و ایده
با توجه به اطلاعات جمعآوری شده، معمار کانسپت طرح را مطرح میکند و برای اجرایی کردن آن از ایدههای مختلف استفاده میکند. باید توجه داشت در صورتی که کاربری فضا از اهمیت ویژهی فرهنگی یا اجتماعی برخوردار باشد، کانسپت طرح اهمیت بیشتری خواهد داشت.
کانسپت میتواند براساس نوع کاربری، فرمی یا مفهومی باشد؛ مثلا در پروژههایی مانند بیمارستانها و پایانههای مسافربری که روابط فضاها و رفت آمد در آن در اولویت قرار دارد کانسپت از رویکرد کاملا مفهومی فاصله میگیرد و بیشتر فرمی است. پس به طور کلی منظور از «کانسپت» همان ایدهی پشت پرده است که میتواند مفهومی یا فرمی باشد.
طراحی دیاگرام روابط و عرصهبندی فضاها
در این مرحله طراح ریز فضاهای مورد نیاز و ابعاد تقریبی آن را تعیین کرده و دیاگرام روابط برای آن ترسیم میکند تا در نهایت یک نظم فضایی ایجاد شود. در این مرحله باید به نکاتی مانند فضای خصوصی، عمومی، خدماتی، خشک و تر، تاریک و روشن و… توجه کرد. به بیان دیگر، در این مرحله باید یک ارتباط منطقی بین این فضاها(خصوصی، عمومی، خدماتی و…) به وجود آید.
طراحی فضا و حجم
بی تردید میتوان گفت پر چالشترین قسمت طراحی، تبدیل کانسپت به فرم است که این مرحله خلق فرم نامیده میشود. در واقع سنگینترین وظیفهای که برای معمار میتوان قائل شد آفرینش فرم است چرا که معمار بایستی در این مرحله با به کار گرفتن ماده، زیبایی بیافریند؛ یعنی سختترین موجودیت را برای انتقال ظریفترین معناها بکار گیرد.
موفقیت در خلق فرم مناسب، بستگی به عواملی چون کانسپت درست، مطالعات دقیق، تجربه طراح و… دارد. این خلق فرم میتواند مفهومی یا فرمی باشد. نکتهایی که باید بدان توجه داشت این است که در درجه اول حجم و حتی گاهی روابط و فضاهای داخلی باید نمایانگر کانسپت و ایده باشند؛ یعنی اگر شخصی از کانسپت بنا باخبر شد باید بدون هیچ توضیح و توجیهی کانسپت را در بنا احساس کند. در واقع کانسپتی که با توضیح و توجیه القا شود ضعیف و یا مردود است و طراح نتواسته فرم را به درستی طراحی کند.
پس در قدم هفتم کانسپت به فرم و حجم تبدیل خواهد شد و طراح با تکیه بر تجربه و دانش فنی خود، یک فرم متناسب با مفهوم اولیه خلق خواهد کرد.
ترسیم نقشهها (پلان، برش، نما، حجم سه بعدی)
مرحله بعدی، ترسیم پلانها، نماها و مقاطع است تا طراح طرح ذهنی خود را عینیت بخشد که شامل فاز یک و دو طراحی میشود. فاز یک برای ترسیم ابتدایی و حل روابط و اندازهها و ارتفاعها است. در این مرحله از طراحی با برگزاری جلسات متعدد با کارفرما تغییرات و اصلاحات لازم در پلانهای طراحی شده انجام میشود تا طرح پختهتر شده و به نظر کارفرما نزدیکتر شود.
دقت در انجام درست طراحی فاز یک باعث جلوگیری از اشتباهات و عدم نیاز به اصلاحات در فاز دو میشود پس دقت و صبر و حوصله در این مرحله از طراحی در اولویت قرار دارد. در فاز دو ترسیم دقیق و اجرایی پلانها با توجه به مصالح و قوانین ملی و محلی و… انجام میپذیرد. برای درست و اصولی طراحی شدن بنا باید این مرحله از طراحی با همفکری مهندسین سازه و مکانیک و برق انجام شود.
به طور خلاصه نقشههای پلان، نما، برش و حجم سه بعدی در فاز یک به منظور بررسی کلیات تهیه خواهند شد. بعد از تأیید کارفرما، نقشههای اجرایی با همکاری متخصصین سازه، برق و مکانیک تکمیل میشوند.
انواع طراحی معماری
طراحی معماری را میتوان به دو نوع مدرن و ساده تقسیمبندی نمود:
۱. طراحی معماری مدرن
در این سبک معماری تمرکز اصلی روی سادگی، عملکرد، حذف جزئیات غیرضروری و استفاده از مصالح صنعتی نظیر بتن، شیشه و فولاد است. در این نوع طراحی فضاها به صورت باز تعریف خواهند شد و نور طبیعی نقش پُر رنگی را ایفا میکند. نمونه بارز این نوع طراحی را میتوان در آثار لوکوبورزیه (Le Corbusier) یا میس ون در روهه (Ludwig Mies van der Rohe) دید.
۲. طراحی معماری ساده
در این سبک از معماری تمرکز اصلی روی سادگی، خلوت بودن فضا، استفاده محدود از متریال و رنگهای خنثی است. معمولاً در این سبک از فرمهای بسیار ساده، خطوط تمیز و فضاهای منظم بهره میبرند.
البته، طراحی معماری در سبک سنتی و کلاسیک نیز انجام میشود؛ در این سبک شاهد طراحی فضایی گرم و ظریف و عمدتاً برای تم تاریخی هستیم. در مقابل، طراحیهای مدرن و مینیمال روی ایجاد محیطی با حس تازگی و خلاقیت تمرکز دارند.
روش های طراحی معماری
روشهای طراحی معماری به مجموعهای از استراتژیها و تکنیکها اشاره دارد که معمار به منظور شکلگیری و توسعه یک طرح مورد استفاده قرار میدهد؛ از جمله روشهای طراحی معماری میتوانیم به موارد زیر اشاره داشته باشیم:
- روش تحلیلی: در این روش ابتدا کلیه دادهها، نیازها و شرایط پروژه مورد تحلیل و بررسی قرار خواهند گرفت و متناسب با نتایج به دست آمده، طراحی صورت میگیرد.
- روش مفهومی (conceptual): در این روش تمرکز اصلی روی خلق یک ایده یا مفهوم خلاقانه برای طراحی است.
- روش طراحی ترکیبی: طراح برای رسیدن به بهترین نتیجه از رویکردهای مختلفِ تحلیلی، مفهومی و تجربی بهره میبرد.
- روش طراحی مشارکتی: در این تکنیک کاربران نهایی، کارفرما، طراحان و سایر ذینفعان در فرایند طراحی مشارکت خواهند داشت.
لازم به ذکر است که برای انتخاب بهترین روش طراحی معماری، باید به نوع پروژه، اهداف طراحی و خواستههای کارفرما توجه شود.
اصول و ضوابط طراحی معماری
منظور از اصول و ضوابط طراحی معماری، مجموعه قواعدی هستند که باید به منظور ایجاد یک فضای زیبا، کاربردی و پایدار رعایت شوند:
| تناسـب و مقیاس | ابعاد اجزای فضا باید با بدن انسان، نوع کاربری و سایر اجزای محیط هماهنگ باشد. |
| سازگاری با اقلیم | طراحی باید بر اساس شرایط آبوهوایی منطقه مانند میزان نور، جهت باد و بارش انجام شود. |
| دسترسی مناسب | مسیرهای رفتوآمد باید روان، ایمن و برای همه کاربران (از جمله معلولان) قابل استفاده باشد. |
| نور و تهویه طبیعی | فضاها باید از نور طبیعی و جریان هوا بهینه بهرهمند شوند تا انرژی کمتری مصرف شود و آسایش بیشتری فراهم گردد. |
| کاربری صحیح فضاها | تقسیمبندی داخلی باید متناسب با نیاز کاربران و عملکرد فضا صورت گیرد (عمومی، خصوصی، خدماتی و…). |
| زیباییشناسی | استفاده از عناصر بصری مانند رنگ، بافت، فرم و نظم فضایی جهت ایجاد جذابیت و هماهنگی در طراحی. |
| دوام و ایمنی | انتخاب مصالح مقاوم، پایدار و رعایت استانداردهای سازهای برای تضمین ایمنی و طول عمر بنا. |
| توجه به فرهنگ و بومگرایی | طراحی باید با توجه به ویژگیهای فرهنگی، تاریخی و هویتی منطقه صورت گیرد تا معماری هویتمند و اصیل خلق شود. |
| انعطافپذیری در فضا | فضاها باید قابلیت تطبیق با نیازهای آینده یا تغییر کاربری را داشته باشند. |
| رعایت ضوابط شهرداری | طراحی باید مطابق با قوانین و مقررات شهرسازی و معماری مصوب هر منطقه انجام گیرد. |
قیمت طراحی معماری
قیمت طراحی معماری وابسته به عوامل مختلفی است. از جمله عوامل موثر بر تعرفه خدمات طراحی معماری میتوانیم به مواردی مثل متراژ پروژه، سبک طراحی، پیچیدگی سازه، موقعیت جغرافیایی، انتظارات کارفرما و حتی تجربه و تخصص معمار اشاره داشته باشیم. به عنوان مثال، هزینه طراحی پلان معماری یک ویلای مدرن در شمال کشور با پلان باز و متریال خاص در مقایسه با دستمزد طراحی معماری یک ساختمان اداری در مرکز شهر متفاوت خواهد بود؛ از این رو تعرفهها پروژهمحور هستند و بعد از بررسی شرایط پروژه تعیین خواهند شد.
شرکت طراحی معماری حاتم بنا
از بین شرکتهای فعال در حوزه طراحی معماری، شرکت طراحی معماری حاتم بنا با تکیه بر تجربیات و پروژههایی که تا به امروز اجرا کرده است، به عنوان یکی از بهترینها شناخته میشود. مجموعه تخصصی حاتم بنا با رویکردی حرفهای و علمی، همواره در تلاش است تا ضمن رعایت مراحل طراحی معماری و ضوابط و اصول مهندسی، اجرای سقف وافل با قالب دو طرفه و یک طرفه را به بهترین شکل ممکن به انجام رساند. شما عزیزان میتوانید برای کسب اطلاعات بیشتر، با کارشناسان حاتم بنا تماس حاصل نمایید.
جمع بندی
در نهایت می توان گفت طراحی معماری ، شامل تصمیمات کوچک و بزرگ بسیاری است و طبیعتا کسب مهارت و ارتقا آن در جهت تولید ایده ها و کانسپت هایی که توانایی پاسخگویی به این طیف وسیع را داشته باشد، از اهمیت ویژه ای برخوردار است.فراموش نشود که طراح خوب آن شخصی است که بتواند اهمیت نیازهای مختلف را درک کرده و براساس نیاز کارفرما، به هر موضوع در حد خود آن، بها دهد.