نوشته‌ها

منابع و مدارک قدیمی شهرسازی اسلامی

منابع و مدارک قدیمی شهرسازی اسلامی

منابع و مدارک قدیمی شهرسازی اسلامی

تاریخ نگاران و جغرافی دانان مسلمان عرب

منابع و مدارک قدیمی شهرسازی اسلامی
قدیمی ترین و عمده ترین منابع و مدارک درباره شهر های تاریخی اسلام، چه آنها که در زمینه های جزئیات پی ریزی، روند شکل گیری، ایجاد بناهای ماندگار و سایر بناها، شناسایی زمین و عوارض و پستی و بلندی ها و نظم کالبدیشان منابع مفصل موجود است و چه مدارکی که درباره فعالیت های اقتصادی، حیات اجتماعی و رشد جمعیت در دست است، عمدتا از آثار مولفان هم روزگار مربوطه به شمار می آیند. این مدارک ممکن است به جریان هایی مربوط شوند که اطلاعات درخور توجه و دست را به خود اختصاص می دهند و مبنای مدارکی برای پشتوانه اخبار و نگارش های جدید می شوند و به آنها شکل میدهند.

 

به طور کلی، موضوع به مدارکی مربوط می شود که حتی اگر جهت دار باشند، از اهمیت زیادی برخوردارند؛ حتی از تفسیر های مختلفی مربوط به شکوه و جلال و واقعیت های تکوین یک ملت، فرمانروایان و طبقات حاکم که گاه اغراق آمیز و خلاف واقع‌اند، و نیز متاثر کردن موارد دقیق تاریخ و شرح وقایع و مانند آنها باشد، باز هم جملگی در نوع خود از اهمیت برخوردارند. ثانیا، اغلب شهر های اسلامی مانند دیگر فرهنگ‌ها، اساس و مبنای پایتخت ها را جزئی از ثبات و پایداری به حساب نمی آوردند، بلکه در آنها وسائل و امکاناتی فراهم می کردند تا ((ارتباط بین توده ها)) برقرار شود و قسمت اعظم مدارک و شرح جزئیاتی که به قرون اولیه اسلام مربوط اند و از منابع گوناگونی به ما رسیده و یا برایمان باقی مانده اند، تالیفات مولفان عرب اند و یا به زبان عربی به رشته تحریر درآمده اند.

 

زبان عربی در این دوران به سرعت بین اقوام دیگر گسترش یافته، به طوری که اگر مسلمان بودند بیشتر ایرانی ها و ترک های عثمانی را در بر میگرفت، و اگر نامسلمان بودند، بین زبان اقوام مانند عبری، قبطی، سریانی، ارامنه مشرق زمین، مغولی، چینی و قسمتی از هند، راه می یافتند. از آنجا که مطالب مهم تالیف مورخان و نویسندگان عمدتا درباره حوادث نظامی و سیاسی در دهه های اولیه قرن اول ظهور اسلام به صورت داستان سرایی بیان شده اند، مدارک معتبری که حاکی از چگونگی، نوع و شکل استقرار مسلمانان باشد، به دست نیامده است.
نحوه تبدیل پادگان های نظامی و اردو های غیر نظامی به شهر، سرچشمه ظهور نخستین مجموعه های مسکونی، چگونگی استقرار و ماندگاری ایل ها و اقوام فاتح سرزمین های مفتوح که خاستگاه این اقوام عموما عشایر بود، نیز اجتماعاتی که بعد ها می آمدند و در این مناطق سکنا می گزیدند، یعنی یا مستقیم توسط حکومت ها اعزام می شدند و یا در موقعیت های مختلف پیش آمده برای برخی گروه ها که به این مراکز جدید شهری نقل مکان می کردند، جملگی این ها مواردی اند که دلائل اصلی شان مشخص نیست.


مدارک عمده ای که از حوادث و رویداد های دوران قدیم به ما رسیده، به انتهای قرن نهم و نیمه اول قرن یازدهم میلادی، یعنی دوره ای که در غرب حکام اموی در اسپانیا و فاطمی و زیریان حکمرانی می کردند، و عباسی، سامانیان، آل بویه و غزنویان در شرق صاحبان حکومت بودند، مربوط می شود. این دوره، همان عصری که به نوعی رنسانسی را به طور رضایتبخش از شرایط انتقال مناسب از زمان آغازین و افتخارات، فتوحات و ((فروپاشی سرزمین ها)) بخود گرفته و تداوم آن را ترسیم می کند.
این دوره زمانی است که نهال ادبیات مربوط به رسالاتی در زمینه ((سفرنامه ها و ممالک)) گشته و به دست سیاحان با سواد و مولفان علاقمند که مشاهدات خود را در طول سفر یاداشت، و ترکیب بافت های اجتماعی مناطق مورد مشاهده را تحریر میکردند، و اغلب این یادداشت ها با بی علاقگی در زمینه شناساندن و انقال میراث دانش تاریخی جغرافیایی به اجتماع وسیع تری نگاشته شده اند. ولی گاهی نیز دیده شده که علومی از قبیل مردم شناسی، شناخت طبیعت و برخی علوم همان زمانه در طول سفر ها و تماس هایی با اجتماع مسلمانان مستقر در مناطقی دور از سرزمین زادگاهی برخی سیاحان، به نگارش درآمده اند.

 

در قرن نهم میلادی، آثار ((البلادوری))، ((یعقوبی))، ((ابن خردادبه))، ((طبری))، ((ابن حوقل))، ((المقدسی))، ((الاشتهاری))، و در قرن یازدهم میلادی آثار ((ادریسی)) که اثر یاد شده به شکل نقشه ای دایره شکل از جنس نقره برای پادشاه ((سیسیل نورمن)) تهیه و تنظیم شده بود، ((البکر))، همچنین ((بیرونی)) که بعنوان دانشمند و ریاضی دان شناخته می شد، و ((ناصر خسرو))، شکل می گیرند و از دیدگاه قالب های نژادی و معرفی ملل مختلف حائز اهمیت اند. در ارتباط با آثار یاد شده در بالا، نکات جغرافیایی، بخصوص در زمینه تقسیم زمین های کشاورزی در بغداد، که در آنجا روش های هندی و شیوه های ساسانی و یونانی را کسب می کنند، اهمیت ویژه ای می یابند و در مدرسه ای درباری نام بیت الحکمه به روز می شوند.
نقشه کشی و جغرافیا از ابتدا مباحثی از علوم دانسته می شوند و در نتیجه مانند دانشی از مجموعه کره خاصی به حساب می آید، و در مقایسه با دانش های ستاره شناسی و نجوم، پس از کوتاه زمانی به ابزاری در دست حاکمیت (جهت دریافت مالیات و باج و خراج، کنترل رفت و آمد، دفاع از شهر ها و سرزمین های زیر سلطه) بدل می شود.

 

در قرن دهم میلادی، تعیین مشخصات جغرافیایی و زمین ها آغاز می شوند (آثاری که به آنها کم توجهی شده، مربوط به ((یعقوبی)) و ((ابن خردادبه))اند که از قرن قبل باقی مانده بودند). در هر صورت، گاهی دیده شده که مشخصات زمین در برخی نقشه ها به نمایش درآمده و در ارتباط با نمایش نقشه ای، زمین ها و سرزمین ها و دریا های امپراطوری عرب به صورت فشرده ترسیم شده اند (از آثار ابن حوقل میتوان نقشه آسیای غربی و مدیترانه شرقی، و نقشه آسیای مرکزی و ترانوکسیان را طی رساله ای دستنویس در کتابخانه سلیمانیه در استانبول نگهداری می شود، یادآور شد.
همچنین می شود، نقشه هایی را که مربوط به اشتهاردی است کتاب المسالک و لممالک و نقشه اسپانیا و شمال آفریقا، خلیج فارس و سرزمین فارس در آن ترسیم شده و در کتابخانه دانشگاه لیدن و در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می شوند، یادآوری کرد از همین اثر یک نسخه دیگر که در سال 1460 در شیراز و در دوران قراقویونلوی ترکمنن تهیه شده و سرزمین های عربستان، خلیج بصره، مصر، ساحلی در مدیترانه، جنوب عراق، استان کرمان، استانی در ساحل دریای خزر را نشان می دهد، می توان یاد کرد.

 

در اشکالی که جهان و مجموعه اش را به تصویر می کشیدند (مفهومی از یک وضعیت متحد و متمرکز سیاسی)، همانند اثر ابوزید بلخی سعی میکردند جزئیات زمین و شکل های ساده آن و مجموعه اش را خلاصه کنند (به صورت شکل های هندسی انواع حیوانات و اشیاء). مفاهیم نقشه ای که به صورت ایالت ها توسط ((مقدسی)) به نمایش در آمده اند، حاکی از مجزا شدن تمامی سرزمین های اسلامی است که به چهارده ایالت جغرافیایی تقسیم بنده شده اند (این اثر بر مبنای اقلیم، به مفهوم آب و هوای سرزمینی استوار شده است)؛ شش ایالت از آنها مربوط به سرزمین های عربی، عبارتند از: بلوک اسپانیا- مغرب، مصر، عربستان، فلسطین، عراق، بین النهرین علیا، و هشت ایالت دیگر غیر عرب عبارتند از: خوزستان، فلات ایران، آذربایجان-ارمنستان، حاشیه خزر، فارس، کرمان، جنوب هند، سرزمین های شمال شرقی ایران (خراسان و ترانسوکسیانا).

 

بین مدارک مرتبط با برخی سرزمین های مستقل و منفرد، که از روی مدرکی قدیمی درباره جمعیت شناسی اثر احمد الرازی بین سال های 887 تا 955 در قرطبه یا کوردووا می زیست، و مولف کتاب شکل گیری مشرق زمین بود)، به دست آورده اند، که اساسا سند یاد شده بررسی های جغرافیایی به حساب می آید. این را نیز باید گفت که در بین مدارک متداول در زمان خود، یک از آثار برجسته و قابل تحسین است، به نحوی که اساس مطالعات دیگر جغرافی دانان را شکل می داده و به طور دقیق و به صورت علمی و جزئیات زیاد بخش هایی را که مربوط به قسمت های مسلمان نشین اسپانیا بودند، ترسیم کرده بود، و نیز با نظم و قواعدی جغرافیایی، نسبت به طبقه بندی آنها با مرجع های صریح مرتبط با مطالعات وضعیت و عوارض زمین ها نموده شده است؛
نشانه هایی نیز مربوط به منابع کانی، سازماندهی زمین های کشاورزی، جغرافیای انسانی و اقتصادی در آنها به وضوح ترسیم شده اند؛ در نقشه های یاد شده اگر ابهامی در نشان دادن تجمع شهر ها از نقطه نظر استقرار و عملکرد های دفاعی شهرک ها مشاهده شود (مربوط به عناصر راهبردی و دفاعی شهر)، مولف یاد شده به طور معنی داری برخی از شکل های مهم معمارانه، مانند بنا های ماندگار و تاریخی دوران قدیم را نشان داده است.

در شکل ها و ترسیم ها، بیش از هر چیز تلاش شده تا نوعی هماهنگی مابین آنها با نوشته های ادبی ابراز و بیان شود این موضوع از جمله مشخصه های فرهنگ عربی از زمان قبل از اسلام بوده است و این شیوه کار در وضعیت های گوناگونی از مباحثی چون مراسم و تشریفات مختلف، وضعیت آب و هوایی متفاوت، آب و نهر ها، باغات، استحکام دژ و حصار ها و از این قبیل تاسیسات، شاید با مکث و کم جلوه دادن ایالات و شهر های ویران و نامسکون، و با غنی کردن نوشته و ترسیمات داستانی و افسانه ای و عجایب و ایجاد شوق خیال بافی انجام و نشان داده می شدند؛ اکثر ترسیمات و بازنمای های شهری به شکل ستودن موهبت الهی از حکام، بالا بردن تعداد و مقام قشر علماء به نحوی مبالغه آمیز، غنای بازار ها و راحتی زندگی شهر را بازگو می کنند.

اکثر مباحث تاریخی، تاریخ محل ها و تک تک شهر ها را در بر می گیرند، و در این ارتباط نگارش های عمده عبارتند از: ((ازقو شاری)) درباره شهر ((رقه))، ((الحکیم)) درباره ((نیشابور))، ((ابونعیم)) مربوط به اصفهان، خطیب بغدادی درباره بغداد و ازرقی درباره مکه. از میان آثار بر جای مانده، بهترین و موثقترین آنها مربوط است به ابن عساکر که بین سال های 1105 تا 1176 میلادی می زیست، درباره دمشق به رشته تحریر در آمده است (در این زمان شهر دمشق بحرانی اقتصادی و رکود ساختمان سازی را می گذراند که منطبق است با دوران انتقال قدرت از اتابک ترک به بوریدیه، و به رنجیدیه در حین باز پس گیری تحت سلطه ایوبی.

کیفیت مطالب این مدارک از این قرار است که مباحث مهمی که از جانب بسیاری از مورخان دوران قرون وسطی، یعنی زمانی که نشانه های مربوط به تاریخ شهری و همچنین اطلاعات مرتبط با کالبد های اصلی شهر و مطالبی درباره شخصیت حقوقی اقشار مختلف به رشته تحریر در نیامده بود، این امر در اثر یاد شده متعادل شده است. اثر فوق به عنوان مرجعی اصلی شناخته شده است، به طوری که می توان آن را قدیمی ترین مدرک درباره دمشق به حساب آورد و رفته رفته به ارزش آن نیز افزوده شده است، به نحوی که بعد ها توسط مورخان استفاده شده و آنها با اتناد به این اثر، تاریخ نویسی کردند.

ولی باید گفت که مولف یاد شده در نظر نداشت یک اثر تاریخی خلق کند، بلکه فقط میخواست صحنه حوادث طرح شهری را از طریق صورت برداری واقعی از بناهای ماندگار ترسیم کند؛ این کار با روشی شبیه به سیاحت نامه تنظیم شده است. علاوه بر فهرستی از چهارصد و بیست مسجد و دوازده مدرسه (مراکز آموزش روزمره در قرن سیزدهم میلادی به یک صد واحد بالغ می شد)، دیگر ساختمان ها با دقت خاصی، به ترتیبی دسته بندی، و تعیین مکان شده اند که با روش های جدید ترسیم سازگاری دارند. در هر صورت، مجموعه بناهای یاد شده با ساختمان های اشرافی، پانزده باب کلیسای مسیحی، سیستم حمام ها، کانال های آب (در ارتباط با رودخانه ((بارادا)) که قسمت هایی طولانی را به هم متصل می کند)، زیارتگاه ها، قبرستان ها، دروازه های شهر، و الی آخر… که در اثر یاد شده مندرج اند، در نهایت برای شناخت تاریخی قدیمی ترین شهر های سوریه، مدرک اصلی و اولیه به شمار می آید.

 

نمونه ی دیگری از مدارک مشابه توصیف های دمشق به دست آمده، آثار ابن شداد و تحت عنوان مملوکی مربوط به شهر حلب است. در این اثر بعد از شرحی تاریخی – جغرافیایی، درباره مباحثی چون شالوده سازی و سرچشمه های اولیه شهر، ریشه یابی ایجاد شهر بر اساس پیش گویی از روی ستارگان، احداث حصار شهر محله ها و میدان اسب دوانی، بحث می شود. مباحث شهری طی فهرستی نسبتا منظم با مقداری توصیف ها درباره دروازه های شهر، ساختمان ها، مساجد بزرگ و با اهمیت، فضا های مربوط به عبادت مسلمانان و مسیحیان، داخل و خارج حصار شهر، عبادتگاه های مختلف، صومعه ها و مدارس آموزش قرآن، حمام ها، رودخانه و کانال ها، ادامه می یابد. ولی در بین توصیفات یاد شده شرایط اقتصادی از قلم افتاده است؛ همچنین، نمونه هایی از مدح و ثنای شهر که عموما به قلم شعرا یا ادیبان بیان می شود، در این تفصیل ها به چشم نمی خورد. ولی یک تفسیر نادرست از مفاهیم فراگیر در زمینه مشخصات کالبدی، روانشناختی شهری، نشانه های رفتاری و تحلیلی، میزان ارزیابی مولف و بیان روشن فرهنگ شهری اسلامی در این قرن، مشاهده می شود.

در مواردی، کار های انجام شده و به مقصود رسیده را روی نقشه ها نشان می دهد که چون مدارک و مستندات شهری از دقت خاصی برخورداند، لذا غیر قابل تغییر و اصلاح هستند، و حتی اگر نظم و ترتیبات فضا هایی که بعد ها خراب یا به طور اساسی در آنها تغییراتی ایجاد شود، از دیدگاه گرافیکی با چارچوب نقشه و طرح، همساز و همخوان اند. در این مورد می توان به نمونه ای اشاره کرد که مدارک و نقشه شهر بغداد در زمان عباسیان مربوط می شود و نقشه دایره شکل آن با جزئیات و با تفسیر های گوناگون فقط از طریق قرائت دقیق نوشته های خطیب، یاقوت، طبری، یعقوبی، ابن سرافیون، بازسازی و ترسیم شود. از دیگر موارد مشابه، به قاهره در دوران فاطمیه مربوط می شود که توسط مکریزی مشخص، و نیز شهر پالرمو که در سال 943 میلادی توسط محمد نارشاهی ترسیم شده است، از روی نوشته های ابن حوقل، ادریسی، ابن خُبَیر و تاریخ بخارا در دوره سامانی، مجددا مطابقت داده شد.

 

تحریرات خُبَیر (محل تولد او در والنسیا یا در جاتیوا به سال 1145 میلادی بوده، در سال 1217 میلادی در اسکندریه مصر فوت کرده است)، و یک قرن بعد، نوشته های بین بطوطه (در سال 1304 در طنجه متولد شد و در سال 1369 میلادی در فاس دیده از جهان فرو بست) چیزی نیستند جز یک رشته یادداشت های با اهمیت درباره نتایج سفر هایشان، که عمدتا از ارزش ادبی هم خالی اند. به منظور تعیین موقعیت خانه کعبه در مکه، از طریق بی راهه ها و با دور زدن های زیاد در بخش اعظم سرزمین های اسلامی و گردآوری اطلاعات لازم درباره مباحث مختلف برای استفاده دیگر زائران، نوشته هایی توسط اشخاص باسواد در سطح بالا، مطالبی گلچین می شد، و به این نحو به رشته تحریر در می آمد. در این رابطه باید به مقدار زیادی از اطلاعات مرتبط با شهر های بازدید شده در این دوران و در طول سفر های رنج آور، و گاهی مصیبت بار، و تاریخ آنها اشاره کرد (یعنی، شهر های مغرب و سرزمین های جنوبی صحرا در دوران گذشته و قسمت اعظم سرزمین های اسلامی بعد از قرن یازدهم میلادی، که منابع اصلی اطلاعات شهر ها در این دوران مربوط اند به نوشته های ابن بطوطه).

منابع و مدارک قدیمی شهرسازی اسلامی

به اشتراک گذاری

Share on telegram
Share on whatsapp
Share on email

شرکت اندیشه بنای حاتم (شماره ثبت 3524) با نام تجاری “حاتم بنا” متشکل از نخبگان علمی و عوامل اجرایی مجرب و دارای تجربه گران بها در صنعت ساختمان و شناخت کامل از انواع مختلف سقف ها و اسکلت ها می باشد.بنابر ضرورت استفاده از روش های نوین و یافتن روشی با کیفیت و سرعت و ایمنی بالا و همچنین قابل رقابت مالی با دیگر سقف ها با تکیه بر دانش فنی روز و توان اجرایی، قدم به عرصه تولید قالب غیر ماندگار وافل و طراحی و اجرای سیستم سقف وافل حاتم نهاده است.

  • آدرس: شهریار، شهر جدید اندیشه فاز 4، مجتمع اداری تجاری ارغوان، طبقه چهارم اداری، واحد 269 و 270

  • سایت: www.HatamBana.com
  •  
  • ایمیل: info@HatamBana.com
  •  
  • شماره های تماس:

021 – 65341096

021 – 65363577

0912 – 3365235

0912 – 0192363